Auteur: Test Gebruiker
Bundels van Dick Schermer
Sinds december 2005 zet Dick Schermer zich in voor de ontsluiting van literatuur over kinderhandschrift en schrijven die moeilijk toegankelijk is voor het grote publiek. Deels omdat de bronnen zelf moeilijk toegankelijk zijn doordat ze vaak in kleine oplagen voor een gespecialiseerd publiek zijn verschenen, deels doordat ze vaak alleen maar in druk en niet digitaal zijn verschenen. Bijna altijd zijn het publicaties die in het Engelse of Duitse taalgebied zijn verschenen. Dick heeft vele hiervan vertaald en soms ook samengevat in het Nederlands. Het resultaat is een reeks bundels met steeds een aantal artikelen. Nu, maart 2026, zijn er 148 bundels verschenen. Raadpleeg desgewenst de overzichten van resp. artikelen, auteurs en trefwoorden van alle bundels via ‘Ons aanbod’ bij Kwartaal-info.
Bundel aanschaffen?
Wie een bundel wil aanschaffen kan contact opnemen met Dick Schermer (dick.schermer@upcmail.nl). De bundels kosten € 3,50 per stuk. De bundels worden digitaal geleverd verzonden.
Bundel 148
- Handschrift na het digitale tijdperk? AI-modus, 2025 (2 p.)
- Hoe handschrift kinderen helpt bij de ontwikkeling van lezen en schrijven, Dr. Manfred Spitzer, Vrije School, 2025 (2 p.)
- Waarom het met de hand opschrijven van je nieuwjaarsdoelen psychologisch onderbouwd is – en beter werkt dan typen, Grazia Staff, 2025 (2 p.)
- Handschrift na het digitale tijdperk? AI-modus, 2025 (2 p.)
- Doe je dit zonder na te denken? Yale onthult dat het een teken van een uitzonderlijk brein kan zijn, Fabienne Ba., 2025 (2 p.)
- Ontkrachten van de mythes ‘botten zijn nog niet klaar’ en ‘motorische vaardigheden eerst’: wat onderzoek zegt over het handschrift van jonge kinderen, The Writing For Pleasure Centre, 2025 (2 p.)
- Waarom handschrift nog steeds belangrijk is, Ta Mata School, 2025 (3 p.)
- Vragenlijst voor het screenen van schrijfvaardigheid bij kinderen (HPSQ-C): ontwikkeling, Betrouwbaarheid en validiteit, Sara Rosenblum & Liat Gafini Lachter, 2015 (2 p.)
- Het handschrift in een digitale wereld: Hoe handschrift helpt! Sabrine van Everdingen, 2026 (3 p.)
- Dag van het Handschrift 2026: De kracht van schrijven met de hand, Meester MAX, 2026 (3 p.)
- Volgens de psychologie verbetert schrijven met de hand het onthouden van dingen beter dan typen. Zo gebruik ik het om alles wat ik leer te onthouden, Isabella Chase, 2026 (4 p.)
- Schrijfproblemen bij kinderen, Dr. Marcy Willard, 2024 (4 p.)
- Schrijven blijft essentieel, ook in het digitale tijdperk, Ester Wassink, 23 jan. 2026 (1 p.)
- Het bevorderen van schrijfvaardigheid: een basis voor gelijke onderwijskansen, Schreibmotorik Institut, 2024 (3 p.)
- Schrijven bouwt veerkracht op door je hersenen te veranderen, waardoor je beter met dagelijkse uitdagingen kunt omgaan, Emily Ronay Johnston, 2026 (4 p.)
- Hoe het leren schrijven de hersenen traint: de wetenschap achter de strijd om het handschrift, Mariana Lenharo, 2026 (3 p.)
- Effectiviteit van het project (S.W.I.M.) eenvoudige interventiematerialen ter verbetering van het handschriftvaardigheden van kleuters, Mila Rose c.s., 20215 (2 p.)
- Gouverneur Shapiro ondertekent een verplichting voor het gebruik van schrijfletters op scholen in Pennsylvania, Madison Montag, 2026 (2 p.)
- Papier versus scherm voor kinderen: Waarom typvaardigheid, niet motivatie, leidde tot beter digitaal schrijven, Sadie Harley c.s., 2026 (2 p.)
- Waarom handschrift nog steeds telt (en wat het met je brein doet), Leraar Nederlands Netwerk, 2026 (3 p.)
- Een longitudinaal interventieonderzoek naar effecten van een toenemende hoeveelheid betekenisvol schrijven in groep 1 en 2, Gustaf B. Skar e.a. 2023 (2 p.)
- Schrijven zonder te schrijven … Alternatieven voor het handgeschreven briefje, Elizabeth H. Cottrell, 2023 (2 p.)
- Het belang van handschrift voor communicatieprofessionals, Spin Sucks, 2019 (3 p.)
Inhoud Bundel 147
- De kracht van handschrift: verbetert lezen, denken, geheugen en leren, Elizabeth DeWitt, c.s., 2025 (2 p.)
- Slecht handschrift begrijpen: oorzaken, gevolgen en oplossingen, Huntington Psychological Services, 2025 (3 p.)
- Waarom is ieders handschrift anders? Meghana, 2024 (2 p.)
- Cursief handschrift in de 21e eeuw – Zal cursief handschrift blijven bestaan? Montessori Services, 2013 (3 p.)
- 8 verrassende voordelen van cursief schrijven, Sarah Noftle, 2024 (2 p.)
- Wie schrijft, die blijft, Annelies van der Lee & Judith Stoep, 2022 (10 p.)
- De wedergeboorte van het schrijven van brieven in het digitale tijdperk: 10 redenen waarom handgeschreven brieven een comeback maken, Worldletteringday.com, 2024 (3 p.)
- Handschrift als middel voor culturele identiteit, Anup Kumar Kapoor & Monika Saini, 2017 (2 p.)
- Het culturele belang van handschrift is te groot om te verliezen aan toetsenborden, C.J. Crombie, 2023 (2 p.)
- Onderzoek wijst uit wat de juiste manier van schrijven is. Het typen op een toetsenbord stimuleert de hersenen niet zo effectief als handschrift, Ragner Purje,Ph.D., 2025 (4 p.)
- Schrijfvaardigheid scholieren staat er slecht voor: 17 procent haalt basisniveau niet, Irene de Zwaan, 2025 (2 p.)
- Sterft het handschrift uit? ‘Het zou voor ons allemaal beter zijn als we wat vaker de pen pakkken’, Robin Goudsmit, Trouw, 2025 (5 p.)
- Kinderen leren schrijven: hoe goed schrijven de hersenen helpt groeien, TOI Lifestyle Bureau, 2025 (2 p.)
- Kinderen schrijven beter met pen en papier: onderzoek toont verschil, Rudy Van Damme & Magdalena Troch, 2025 (2 p.)
- De hobby die je hersenen kan herbedraden en je helpt veerkracht op te bouwen. Het helpt je informatie te verwerken en je emoties te reguleren, Emily Ronay Johnston, 2025 (4 p.)
- Hoe problemen met handschrift de schoolprestaties beïnvloeden: tips van een pedriatisch ergotherapeut, Nicole Bilodeau, 2025 (6 p.)
- Kan leren schrijven leuker en voordelig zijn? ChatGPT, 2025 (1 p)
- Handschrift in een moderne wereld: waarom het belangrijk is en wat je eraan kunt doen, William van Cleave, 2013 (8 p.)
Stichting Haenen-van der Hout gaat in het voorjaar in Utrecht workshops geven waarin leerkrachten praktisch meegenomen worden in het aanbieden van gekoppelde schrijflessen op de basisschool.
We gaan oefeningen doen, zelf lessen voorbereiden en met elkaar maken.
Je gaat gemotiveerd naar huis met een schat aan voorbeelden voor goede schrijflessen.
De workshops duren 4 uur en kosten €25,00.
Docent is Ans van Zuijlen.
Zelf graag een doos met kleurpotloden meenemen.
Geïnteresseerd?
Stuur een mailtje naar ansvanz@live.nl en hoor meer over de data en tijden.
Neem ook een kijkje op www.schrijfpedagogischehulp.nl
“Leren om te Schrijven en Schrijven om te Leren”
Wanneer: vrijdag 10 april 2026
Waar: Driestar educatief Gouda
Volgend op de geactualiseerde kerndoelen Nederlands en uitkomsten van het Peilingsonderzoek Schrijfvaardigheid, is dit dé unieke gelegenheid om de schrijfdidactiek aan te scherpen. Het overkoepelende thema van het aansprekende dagprogramma, sluit inhoudelijk goed aan bij deze relevante onderwijsontwikkelingen en actuele curriculumaanpassingen.
Thema: Leren om te Schrijven en Schrijven om te Leren
Tijdens het plenaire ochtendprogramma schetsen experts met enkele wetenschappelijk onderbouwde themasessies, vooruitstrevende praktijkgerichte ontwikkelingen. Het middagprogramma biedt aan individuele deelnemers aantrekkelijke keuzemogelijkheden, met verschillende kennissessies en uiteenlopende workshops. Alles wat je leest is ooit door iemand opgeschreven en voor een goede schrijfvaardigheid is een essentiële rol weggelegd voor het onderwijs. Deze specifieke vakinhoudelijke kennis- en netwerkdag levert een directe bijdrage, om een gewenste leerstrategie voor effectief schrijfonderwijs vorm te geven.
Ontdek meer op www.schrijfonderwijspovo.nl
Naast meerdere sprekers over de leescrisis wordt het boek ‘De leescrisis, in 45 jaar ontstaan, kan in 4 jaar weer gaan’ van Ewald Vervaet gepresenteerd.
Organisatoren
Stichting Histos
Werk- en Steungroep Kleuteronderwijs (WSK)
Ontdekkend Leren
Plaats en tijd
Plaats: Icoontheater in Amersfoort (Leeghwater 1-3, 300 meter van station Amersfoort, Vathorst).
Tijd: woensdag 15 april, 14u30-18u00.
Informatie en opgave
Voor meer informatie over het symposium en voor opgave: Informatie en opgave.
Kleuteronderwijs als rode draad
Het programma sluit aan bij het kleuteronderwijs als rode draad in de leescrisis:
– deze crisis is begonnen bij het opgaan van het kleuteronderwijs in het basisonderwijs; zie het inkijkexemplaar.
– en de leescrisis zal beginnen ophouden te bestaan door elk kind dat op het geletterdheidsdomein in psychologisch opzicht als kleuter functioneert, met klanken en vormen te laten spelen.
Programma
13u30 – 14u30: Inloop, ontvangst van een exemplaar van het boek en koffie/thee; Ewald Vervaet signeert.
14u30 – 14u35: Welkom en opening door Philip Bakker (meegewerkt aan het boek).
14u35 – 15u00: ‘Het kán: herstel in 4 jaar van wat 45 jaar fout is gegaan’; Ewald Vervaet (medewerker Histos, kerngroeplid WSK, Ontdekkend Leren).
De basisschoolgedachte ontkent de schrijf- en leesontwikkeling. Vanaf ongeveer 1994 komen tests en statistiek erbij en daarmee ook andere scheve gedachtes zoals: statistisch zou bewezen zijn dat kleuters letternamen moeten kennen, dat dyslexie een kwestie van langzaam lezen is, dat laatrijpe kinderen achterstand hebben. Het kan anders: Leve de psychologische ontwikkeling! Weg met tests!
15u00 – 15u20: ‘Wat groeit, groeit van binnenuit!’; Inge Verkouw (voorzitter WSK).
Inge Verkouw schetst het project ‘Ontwikkelingvolgend en Voorwaardenscheppend Onderwijs’ zonder tests: OVO. Daarover zijn drie positieve gesprekken geweest met het Ministerie van OCW. Het onderwijsblad Didactief oordeelt over OVO: ‘benadering met een sterke wetenschappelijke basis’ en ‘het onderwijs legt een stevige basis zonder kinderen te forceren tot vaardigheden waarvoor zij nog niet rijp zijn’. Doet jouw school in beginsel mee?
15u20 – 15u40: ‘De leestrein op een goed spoor’; Philip Bakker (schrijver van het boek In school we trust).
Philip Bakker slaat een brug tussen Ewald Vervaets boek en zijn eigen boek. Kloppen jouw onderwijsidealen met de onderwijspraktijk? Waarschijnlijk niet. Dat geldt ook voor de idealen die het onderwijsbeleid met de mond belijdt. Er is echter een parallel tussen de boeken Why Johnny can’t read (1955) en Why Johnny still can’t read (1981) in de VS en de vaststelling van de teruggang van de leesvaardigheid in 1994 en de leescrisis van de afgelopen 15 jaar.
15u40 – 16u00: ‘Het boek als toegangskaart naar de toekomst!’; Silvana Herben (docent pabo InHolland/schrijfster Aandacht voor de fijne motoriek in kleuterthema’s).
Silvana Herben legt dwarsverbanden tussen Ewald Vervaets boek, haar eigen boek en de pabo’s. Het is onze taak om jonge kinderen spelenderwijs in aanraking laten komen met een rijke leesomgeving, niet door vaardigheden te vroeg aan te bieden en fases over te slaan, maar door in te springen op hoe de ontwikkeling van jonge kinderen verloopt.
16u00 – 16u30: Pauze.
16u30 – 16u50: Femke Leenstra (leerkracht van de Earste Trimen in Nijland (Friesland).
Femke Fabers school stelt leesrijpheid van elk kind centraal. Daardoor zijn van alle leerlingen de leesvaardigheid en het leesplezier en is van alle leerkrachten de werkvreugde optimaal.
16u50 – 17u10: Inge Verkouw en Ewald Vervaet beantwoorden enkele van de vragen die in de pauze zijn ingediend. De overige vragen zullen in een schrijven aan alle congresdeelnemers worden beantwoord.
17u20 – 17u55: Aanbieding aan twee Kamerleden.
Op 13 april ontvangt Marjolein Moorman (Kamerlid GL-PvdA) een exemplaar. De opname van de aanbieding en van het gesprek over het boek worden tijdens het symposium van 15 april afgespeeld.
Aanbieding van een exemplaar aan Chris Stoffer (Kamerlid SGP) omdat de SGP meer dan 15 jaar consequent is opgekomen vóór het kind en zijn ontwikkeling. Hij geeft zijn reactie op het boek.
17u55 – 18u00 Afsluiting door Inge Verkouw en Philip Bakker.
Wanneer: 2 juni 2026 van 15.30 – 16.30 uur en 3 juni 2026 van 19.30-20.30 uur
Door: Hans Stroes en Marjon van Sambeek
Loop jij er ook tegenaan ….
– dat de fijne motoriek van jouw leerlingen achteruit gaat?
– dat veel kinderen moeite hebben met (leren) schrijven?
De Schrijfladder is speciaal ontwikkeld om de leerkracht te helpen dit proces te keren. Wil je voorbeelden zien en tips krijgen hoe je de schrijfvoorwaarden kan ontwikkelen en kennismaken met De Schrijfladder, geef je dan op voor deze gratis webinar via info@deschrijfladder.nl.
Wanneer: 2 juni 2026 van 19.30 – 20.30 uur en 3 juni 2026 van 15.30-16.30 uur
Door: Hans Stroes en Marjon van Sambeek
Zijn er bij jou in de klas en op school veel kinderen die moeite hebben met een vlot en leesbaar handschrift?
Leer meer over hoe dit komt en maak kennis met de nieuwste handschriftmethode Handiger handschrift die hiervoor ontwikkeld is.
Geschikt voor elke vorm van onderwijs.
Leert kinderen op een leuke en effectieve manier schrijven.
De leerkracht kan kiezen uit 2 mogelijkheden: met het verbonden schrift of het halfverbonden blokschrift.
Benieuwd naar de methode, wil je voorbeelden zien en tips krijgen hoe je het handschriftonderwijs in jouw klas kan verbeteren……
Geef je dan op voor deze GRATIS webinar via info@deschrijfladder.nl.
Naast taal- en rekencoördinator nu ook een Handschriftcoördinator op elke school!
Een vlot en leesbaar handschrift heeft een positieve invloed op vakken als taal, spelling, lezen en rekenen. Het aantal leerlingen dat de basisschool verlaat met een functioneel handschrift (ontspannen, vlot en leesbaar) neemt echter al jaren af. Naast een Taalcoördinator en een Rekencoördinator is het tijd voor een Handschriftcoördinator op elke school. De Handschriftcoördinator is een leerkracht die binnen een schoolteam het beleid, de kwaliteitszorg en teambegeleiding rondom handschrift coördineert. Uiteindelijk wordt de aanpak geborgd in de vorm van een Kwaliteitskaart handschrift. Met deze cursus wordt een leerkracht geholpen om hierin de eerste stappen te zetten.
Studiebelasting
Naast 3 fysieke bijeenkomsten van 3,5 uur en 2 online bijeenkomst van 2 uur, wordt zo’n 15 uur besteed aan het uitvoeren van de opdrachten op de eigen school. Tussen de bijeenkomsten zitten meerdere weken, waardoor er voldoende tijd is om de opdrachten uit te voeren.
Doelgroep
Groepsleerkrachten, IB/KC-ers, (M)RT-ers, handschriftspecialisten
Cursusdoelen
• monitoren van de fijnmotorische en handschriftontwikkeling
• doorlopende lijn van groep 1 t/m 8 m.b.t. fijne motoriek, schrijfvoorwaarden en handschriftontwikkeling
• methodiek en didactiek handschriftonderwijs
• ontwikkelen kwaliteitskaart handschriftonderwijs
Docent Hans Stroes
Concept data en tijden (maandagen)
21 sept. 2026 van 16.30-20.00 uur in Utrecht
26 okt. 2026 van 16.30-20.00 uur in Utrecht
09 nov. 2026 van 15.30-17.30 uur online
23 nov. 2026 van 16.30-20.00 uur in Utrecht
11 jan. 2027 van 15.30-17.30 uur online presentaties
Meer info en opgeven KLIK HIER
Deze cursus kan een onderdeel vormen van de Opleiding tot Motorisch Remedial Teacher. Ontwikkel je eigen visie op schrijven en help kinderen met kleinmotorische en schrijfproblemen! In deze cursus staat het signaleren en diagnosticeren van kleinmotorische en schrijfproblemen van het kind staat centraal. Aan de hand van de Onderwijsgeschikte Schrijf Motorische Test (OSMT) observeer je het kind en stel je een handelingsplan op. In dit handelingsplan wordt de link gelegd tussen het schrijven en de motorische ontwikkeling die hiervoor nodig is. Als cursist ontwikkel je een eigen visie op schrijven en leer je werken met verschillende mogelijkheden voor extra zorg op het gebied van de kleine motoriek. Binnen de cursus worden vele interventiemogelijkheden toegelicht.
Studiebelasting
De cursus bestaat uit 21 contacturen verdeeld over 5 bijeenkomsten.
Docent Hans Stroes
Thema’s:
– Leerlingvolgsysteem kleine motoriek en schrijven
– Onderwijsgeschikte Schrijf Motorische Test (OSMT)
– Opstellen van een Handelingsplan
– Ontwikkelen van de kleine motoriek
– Remediëren van kinderen met een achterstand in de kleine motoriek
– Helpen van kinderen met schrijfproblemen
– Ontwikkelen van een eigen visie op schrijven
– Vele interventiemogelijkheden worden toegelicht
Concept data & tijden
06/01/2027 16.30 – 20.30 uur bijeenkomst 1
03/02/2027 15.00 – 17.30 uur bijeenkomst 2 online beelden OSMT bespreken
10/03/2027 16.30 – 20.30 uur bijeenkomst 3
31/03/2027 15.00 – 17.30 uur bijeenkomst 4 online beelden remedie bespreken
14/04/2027 16.30 – 20.30 uur bijeenkomst 5
02/06/2027 15.00 – 18.00 uur bijeenkomst 6 online eindpresentaties
Meer informatie en inschrijven KLIK HIER
In de Week van het Handschrift gaven twee platformleden een gastles op CDS Het Kompas in Nieuwleusen op 22.01.2026 aan groep 7 en 8.
Onderwerp was: Hoe handig én verstandig dat handschrift!
Aan de hand van een PowerPointpresentatie werd in woord en daad uitgelegd, dat door te bewegen -fysiek en op papier- je brein weer opgeladen wordt en neurale verbindingen versterkt worden.
Na een eerste uitleg over de bouw van het brein en het samenwerken van beide hersenhelften, werd op muziek fysiek tweehandige kruislingse oefeningen gedaan.
De ultieme kruislingse beweging op papier is de lemniscaat.
Met een vierkleurenpotlood werd deze geoefend in de kolam-2 en op muziek op een A4 met gekleurde stippen op verschillende afstand van elkaar.
Daarna werd binnen een kader geschreven: Handschrift is hersengymnastiek.
Om dat kader werd de lopende 8 geoefend, De doorgaande beweging in de bocht is ruimtelijk moeilijk.
De leerlingen werkten goed en geconcentreerd.
Tot slot werden een paar kenmerken van de letter uitgelegd en bekeken de leerlingen hun eigen handschrift aan de hand van een vragenlijst.
Ter afsluiting werd een passend lied met beweging gezongen.
De leerlingen kregen een print mee naar huis, waarin de redenen om te blijven schrijven voor kinderen uitgelegd staan.
Informatie over kinder- en jeugdhandschrift
Uitgave: Werkgroep Kinderhandschrift
Redactie: Dick Schermer (dick.schermer@upcmail.nl)
Doel en doelgroep
Met deze Penmail willen we mensen met belangstelling voor het handschrift van kinderen en jeugdigen regelmatig informeren. We vermoeden dat er bij meerdere groepen behoefte bestaat aan regelmatige informatie op dit gebied: Schrijfpedagogische Hulpverlening (SPH), Vereniging van Leraren Schoonschrijven en Machineschrijven (VLSM), Nederlandse Orde van Grafologen (NOG), Landelijke Bond van Remedial Teachers (LBRT), Onderwijsadviesdiensten (schrijfspecialisten), schrijftherapeuten.
Afbakening
Penmail zal zich vooral richten op de volgende terreinen: Schrijfonderwijs, schrijfmethoden, schrijfmateriaal, schriftontwikkeling, schrijftests, verband tussen handschrift en persoonlijkheid, pedagogische grafologie. Informatie op het gebied van krabbels, tekeningen en kalligrafie vallen buiten onze doelstelling.
Abonneren op Penmail en downloaden
Abonneren kan door het Contactformulier in te vullen of mail te sturen naar Dick Schermer: dick.schermer@upcmail.nl
Alle Penmails zijn bij Kwartaal-info te downloaden: KLIK HIER.
De laatst bijgevoegde Penmail is van januari 2026.